ابن حوقل در كتاب صورة الأرض هنگام ياد كردن از اقليم فارس از قلعة الجصّ ( - دير گچين ) ياد مىكند كه زردشتيان يادگارهاى علمى ( - اياذكارات ) خود را در آنجا نگاه مىداشته و علوم رفيع و منيع خود را هم در همانجا تدريس مىكرده‌اند . و ياقوت حموى در معجم البلدان نيز در ذيل « رىشهر » از نواحى ارّجان فارس مىگويد كه دانشمندان آنجا كتابهاى طب و نجوم و فلسفه را با خط جستق كه به گشته دفتران ( - گشته دبيران ) معروف است مىنويسند . چهار طبقهء ممتاز مردم نزد ايرانيان باستان يعنى استاراشماران ( - منجّمان ) ، زميك پتمانان ( زمين‌پيمايان ، مهندسان ) ، پجشكان ( - پزشكان ) و داناكان ( - دانايان ) نشانهء توجّه آنان به علم و معرفت و طبقهء اخير يعنى دانايان همان انديشمندان و حكيمان‌اند كه در آثار اسلامى امثال و حكم و پندها و اندرزها به آنان منسوب است كه فردوسى هم مكرّر اندر مكرّر مىگويد : ز دانا شنيدم من اين داستان . وجود كلمات و اصطلاحات علمى همچون توهم ، تخم ( - هيولى و مادّه ) ، چهر ( - چهر ، صورت ) و گوهر ( - جوهر ) و همچنين كتابهايى همچون البزيد ج فى المواليد ( بزيد ج - در پهلوى ويچيتك و در فارسى گزيده و در عربى المختارات ) ، و الاندرزغر فى المواليد ( اندرزغر - اندرزگر ) نشانهء جريان علمى در آن روزگار بوده است . همين جريان بود كه وقتى در زمان انوشيروان ژوستى نين امپراطور روم مدارس آتن را بست تنى چند از فيلسوفان يونانى به ايران پناهنده شدند و آنجا را مكان نعيم و جاى سلامت براى خود يافتند . اينكه پيامبر اكرم ( ص ) سلمان فارسى را از خاندان خود به شمار آورد كه سلمان منّا أهل البيت . و وقتى ابتكار او را در حفر خندق ( - كندك ) مشاهده فرمود دست بر زانوى او زد و فرمود : لو كان العلم بالثّريا لناله رجال من فارس . اگر دانش در ستارهء پروين بودى مردانى از ايران بدان دست يافتندى ، گواهى صادق بر پيشينهء علم و علم دوستى ايرانيان باستان است .